Giyim Malzemeleri
Mudadosk Wiki sitesinden
Dağcılıkta vücudu doğru ısıda tutmak çok önemlidir. Vücudun gereğinden fazla soğuması hipotermiye, lokal donmalara ve hatta ölüme sebep olabilir. Daha yumuşak iklimlerde ise hızın düşmesine, yorgunluğa ve kas çekmesine neden olacaktır. Vücudun fazla ısınması da aşırı terlemeye ve dolayısı ile dehidrasyona, kramplara ve yorgunluğa sebep olacaktır. Güvenli ve konforlu bir faaliyet için giysilerin vücut ısısını kontrol etmek için kullanılması çok önemlidir. Dağda kullanılan giyim malzemesi üç ana bölümden oluşur;
- İç Katman
- Orta Katman
- Dış Katman
Konu başlıkları |
İç Katman
Bu kat ilk önce giydiğimiz ve tenimize direk temas eden katmandır. Bu kat nemi dışarıya çabuk verebilmeli ve böylece nemin vücudumuza temasını önleyerek gereksiz ısı kaybını önleyebilmelidir. Islak bir iç çamaşır kuru bir iç çamaşıra göre yaklaşık 25 kat daha hızlı ısı kaybetmemize neden olabilir. Ayrıca çabuk kurumalı, ıslakken de izolasyon yeteneğini korumalı, esnek ve rahat olmalıdır. Geçmişte temel katman olarak yün iç çamaşırlar kullanılmaktaydı. Halen kullanılmasına rağmen yün, ağır olması, su tutması ve bazı insanlarda rahatsızlık yaratması nedeniyle fazla tercih edilmez.
Günümüzde özel olarak bu amaçla üretilmiş sentetik kumaşlardan yapılma giysiler kullanılmaktadır. Bu kumaşlardan üretilmiş giysiler yüne göre çok daha iyi sonuçlar vermesine karşın daha pahalıdırlar. İç çamaşırların teri daha rahat dışarı atabilmeleri için tene sürekli temas edecek büyüklükte olmaları gerekmektedir. Üst iç çamaşırımızın boyun kısmının fermuarlı olması havalandırmayı kolaylaştıracağı için tercih edilebilir.
Orta Katman (Yalıtım)
Orta katmanın görevi vücudumuzun ürettiği sıcaklığı koruyabilmektir. En iyi izolatör malzeme durağan havadır. Bu yüzden bu katmanda havayı tutabilecek malzemeler kullanılır. Bu katmanda yün giyim malzemeleri kullanılabilmekle birlikte daha önce belirtilen nedenlerden dolayı sentetik giysiler daha uygundur. Orta katmanda kullanılan farklı sentetik malzemeler vardır. Ülkemizde bu tip kumaşlara genel olarak polar isimi verilmekle beraber bu isim Malden Mills firmasının ürettiği ve en bilinen sentetik kumaş olan Polartec ten türemiştir. Bu tip malzemeler farklı amaçlar için farklı kalınlıklarda üretilirler. En büyük özellikleri sağladıkları izolasyona göre hafif olmaları, çok az su emmeleri, çok çabuk kurumaları ve ıslakken bile izolasyon sağlamaya devam etmeleridir. En büyük dezavantajları ise geniş gözenekli yapılarından dolayı rüzgâra karşı dayanıksız olmalarıdır.
Günümüzde Gore-tex in üreticisi Gore gibi bazı firmalar, 2 ince polar katmanı arasına rüzgâr geçirmez bir film tabakası lamine ederek ürettikleri Windstopper benzeri kumaşlarla bu sorunu çözmüşlerdir. Bu tip polar giysiler çok yüksek performansa sahip olmakla beraber normal polarlara göre fiyatları daha yüksektir. Orta katman genelde süveter ya da ceket şeklinde olur. Önden fermuarlı bir malzeme, havalandırmayı kolaylaştıracağından, tercih edilmelidir. Ayrıca orta katmanda kullanılan giysilerin de hareketi engellememesi gereklidir. Genelde bir kalın giysi yerine iki ince giysi giymek daha yararlıdır. Böylece birini çıkarma şansımız olacağından vücut ısımızı kontrol etmek kolaylaşacaktır. Daha soğuk iklimlerde dolgu malzemeli ceketler, parkalar ya da yelekler de kullanılabilir. Bu ceketlerde dolgu malzemesi olarak tüy ya da sentetik malzemeler kullanılır. Dolgu malzemeleri konusu uyku tulumları bölümünde daha geniş olarak anlatılacaktır.
Vücut ısımızı korumak için gerekli en önemli malzemelerden biri de şapkadır. Bu da yün ya da sentetik bir malzemeden olabilir. Kafa bölgesi kılcal damarların yüzeye en yakın olduğu bölgelerden biridir ve bu yüzden kafadan radyasyon yoluyla sürekli ısı açığa çıkar. 4 derecede vücut ısımızın %50 'sini ve -15 derecede ise vücut ısımızın %75 'ini kafamızdan kaybedebiliriz. Daha soğuk havalarda başlık yerine gözler dışında tüm başı ve yüzü kaplayan ve balaklava dediğimiz malzeme de kullanılabilir. Ellerden meydana gelen ısı kaybı da çok yüksektir ve bu yüzden onları da korumak çok önemlidir. Bunun için eldiven ya da mitten denilen tek parmaklı eldivenler kullanılabilir. Tek parmaklı eldivenler özellikle çok soğuk havalarda, tüm parmakları (baş parmak dışında) bir arada tuttuğu, için daha uygundur. Soğuk hava şartlarında iç, orta ve dış katmanları aynen eldivenlere de uygulamak mümkündür.
Dış Katman (Koruyucu)
Dış katmanın amacı orta katmanı yağmur, kar ve rüzgâr gibi dış etkenlerden korumaktır. Bu malzemeler üstte ceket ya da uzun parka, altta ise pantolon ya da salopet şeklinde olabilir. Yapı olarak bu malzemelerin vücudu havalandırmaya yatkın olarak üretilmiş olmaları gerekir. Ceketlerin önden çift taraflı fermuara sahip olması ve koltuk altı fermuarları olması aranan özelliklerdir. Ayrıca fermuarların kolay çalışması ve yağmura karşı korunmalı olması, malzemenin bol sayıda ve geniş cepleri olması da önemlidir.
Aynı şekilde pantolonların da yandan boydan boya fermuarlı olması hem havalandırmayı, hem de giyip çıkarmayı kolaylaştıracaktır. Ayrıca ceketimizin koruyucu ve kafamızla birlikte hareket edebilen, gerektiğinde kaskla da beraber kullanılabilecek iyi bir başlığa sahip olması da önemlidir.
Dış katman olarak kullanılacak malzemelerin diğer bir özelliği de hareketi kısıtlamamalarıdır. Tamamen su geçirmez malzemelerden üretilmiş giysiler ilk bakışta bu katman için uygun görünebilirler. Burada atlanan nokta insan vücudunun dışarıya sürekli, özellikle hareket halindeyken, su buharı atmasıdır. Dışarıdan gelen suyu içeriye geçirmeyen bir kumaş içerideki su buharının da dışarıya çıkmasını engelleyecektir. Böylece dışarıdaki sudan korunmaya çalışırken kendi vücudumuzun ürettiği su buharı bizi ıslatacaktır. Nefes alabilir/su geçirmez kumaşlar bu sorunu ortadan kaldırmak için üretilmiştir. Nefes alabilir/su geçirmez malzemelerden en bilineni Gore-tex, polytetrafluoroethylene den meydana gelen ve mikroskobik delikleri olan bir film tabakasıdır. Kimyasal olarak Teflon polimerlerine benzerlik gösterir. Santimetrekaresinde 1.440.000.000 adet delik olan bu filmin delikleri bir damla sudan 20,000 kat küçük fakat su buharı molekülünden 700 kat daha büyüktür. Böylece dışarıdan gelen su içeriye girememekte fakat içerideki su buharı dışarıya çıkabilmektedir. Nefes alabilirlikten kastedilen bu su buharını dışarıya atabilme özelliğidir. Gore-tex piyasadaki tek su geçirmez-nefes alabilir malzeme olmamakla birlikte en çok kullanılan ve en iyi performansı gösteren üründür. Sanılanın aksine Gore-tex bir kumaş değildir ve tek başına kullanılmaz. İnce bir zar şeklinde olan Gore-tex genelde bir dış kumaşla birleştirilerek kullanılır. Bu dış kumaşın da suyu kaydırıcı özelliği olması gerekir. Ayrıca dış giysilerde sürtünmenin fazla olduğu bölgelerde Cordura veya benzeri kumaşlar kullanılabilir. Dış katman olarak kullanılacak giysilerde dikiş noktalarının içeriden bantlanmış olması suyun bu noktalardan içeri sızmaması için gerekli bir özelliktir.
Dış katmanın en önemli görevlerinden biri de rüzgârı geçirmemesidir. Aşağıdaki bilgilere bakıldığında rüzgârın bağıl hava sıcaklığını ne kadar değiştirebileceğini görebilirsiniz.
Ayrıca çok soğuk hava koşullarında dışı Gore-tex ya da benzeri bir malzeme ile kaplanmış kaz tüyü ya da sentetik parkalar giymek de mümkündür.
| Rüzgar hızı (km/s) | Gerçek ve bağıl sıcaklık (C) | |||
| 0 | 0 | -5 | -10 | -15 |
| 8 | -2 | -7 | -12 | -17 |
| 16 | -8 | -14 | -20 | -26 |
| 24 | -11 | -18 | -25 | -32 |
| 32 | -14 | -21 | -28 | -36 |
| 48 | -17 | -25 | -33 | -41 |
Çoraplar
Çoraplar ayaklarınızı soğuğa karşı yalıtır, ekstra şok emicilik sağlar ve ayakkabıyla ayağınız arasındaki sürtünmeyi azaltır. Doğa sporlarında, dayanıklı olması, teri emmesi ve ıslakken bile sıcak tutması nedeniyle yün ya da sentetik çoraplar tercih edilir. Suyu çok fazla emdiği, çok zor kuruduğu ve ıslandığında sürtünmeyi arttırdığı için pamuklu çoraplar tercih edilmez. Genelde ayakkabı içindeki sürtünmeyi azaltması amacıyla iki çorap giyilir. Bunlardan içe giyilen ince yün ya da ince sentetik, dışa giyilen ise kalın yün çoraptır. Kış faaliyetlerinde çorap seçerken giyilen çorapların parmakların rahat hareket etmesini önlemeyecek yapıda ve kalınlıkta olmasına dikkat etmek gereklidir. Aksi takdirde parmaklardaki kan dolaşımı engellenecek ve ekstra çorap giyerek sağlanmaya çalışılan ısı yalıtımı sonuç vermeyecektir.
Tozluklar
Tozluklar ayakkabılarımızla pantolonumuz arasındaki boşluğu kar, su, çamur, toprak ve çakıl gibi etkenlerden korumak için kullanılır. En iyi ayakkabı bile diz derinliğindeki karda tozluk olmadan bir işe yaramayacaktır. Tozluklar önden veya yandan velcro (cırt cırt) ya da fermuar aracılığıyla birleştirilirler ve ayakkabının alt kısmından geçen ip veya neopren bir parçaları vardır. Ayrıca tozluğun üst kısmında da tozluğun aşağıya düşmesini önleyecek bir gerdirme ipi ya da perlon bulunur. Fermuarla kapanan tozluklar günümüzde yerlerini önden velcro ile kapanan tozluklara bırakmıştır. Ayakkabı altından geçen kısımlarda neopren uzun ömrü ve kullanım kolaylığıyla dikkat çeker. Tozluk seçerken ayakkabıya iyi oturmasına ve alt kısmında ayakkabıyla tozluk arasında fazla boşluk kalmamasına dikkat etmek gerekir. Tozluklar genelde su geçirmez malzemelerden yapılır. Nefes alabilir / Su geçirmez kumaşlar tozluklarda da bazı açık avantajlar sunar. Genelde tozlukların ayakkabı kısmını kaplayan alt kısımları Cordura gibi yıpranmaya karşı daha kalın ve daha dayanıklı malzemelerden yapılır. Bir diğer tip tozluk ise Süper Tozluk denilen ve ayakkabının tabanı dışında tamamını içine alan tozluklardır. Bu tip tozluklarda neopren ya da benzer bir malzeme ayakkabının tabanının kenarı boyunca gider ve bu su yalıtımını sağlar. Süper tozluklarda ayrıca bir izolasyon malzemesi de kullanılabilir. Yüksek irtifa ve soğuk iklimler için çok avantajlıdırlar ama takıp çıkarmanın zor olması ve ayakkabı hacmini çok arttırması nedeniyle normal kullanımda çok tercih edilmezler.
Kaynakça
"Yürüyüş ve Kampçılık Malzemeleri" - Derleyen: Yankı Tansuğ
